Ditoy Kampo Uno ti nangibalayan ti kompania kenkuana. Maysa a benepisio ti plantasion ti maadaan iti balay. Ngem iti panagbaliw ti kunkunada nga economic crisis ken ti plantation survival, adda Redevelopment Project nga ipagpagna ti plantasion a nagretiruanna. No ania dayta a proyekto, dina maawatan. Ti ketdi madlawna iti kampo, bumassiten ti balbalay. Main-inuten a mapanawan ken marumek no di man mapuoran. Bassiten ti natda iti ligason a yanna. Agtultuloyen nga agrakaya dagiti balay. Ket iti nagbaetan ti Kaiki ken Kailio, naatar met dagiti bachelor’s quarter. Agyan iti maysa kadagiti BQ. Nababa ti abang.

Nairuamen ni Lakay Hermoso iti kastoy a buya. Ditoy ti kaaduan a nangpalabasanna iti pitopulo ket dua a tawenna. Gagangayen kenkuana ti asuk ken daranudor ti sugar mill. Dagiti usang ken basura iti aglawlaw. Natapok ti kalsada iti kalgaw, nalutlot met no tudtudo. Kampo Filipino ti ad-adda nga awagda ditoy ta ad-adu ti Pinoy.

Sumsumaren a kanayon ni Lakay Hermoso Cruzado no kaanonto met a tubagenda ti taengna. Namin-adun a kinasarita da Adigi Campos, Employee Relations Director ti Ohana Sugar Mill; ken Laurel Palma, Housing Administrator, tapno panawanna ti BQna. Ipatpatangkenna a dina mabalin a panawan ti Kampo Uno.

Ngem kaanonta a sardenganda? Sipsiputandan ti biagna. Kayatda nga iyakar iti Elderly Housing Project nga aywan ti gobierno. No adda koma pamiliana, adda koma kamangna ita. Ngem dakkel a malas ti biagna ti iyaadayona iti Sta. Narcisa.

“Pumanawak tapno sapulek ti gasatko iti ballasiw-taaw,” impasingkedna ken ni Carmencita Dayoan. “Ammom a napanglawkami isu nga awan ti kaimudingak iti imatang ti amam.” Agrubrubuat idi a sumurot iti biahe nga agluas iti Port Salomague, Cabugao, Ilocos Sur.

“Material a banag ti sanikua, Hermoso,” kinuna idi ni Carmencita, “Uray dinno ti ayanmo, mabirokam ti gasatmo no agsaetka.”

“Ngem no iti ballasiw ti taaw ti pakasarakak iti supapak ti ayat a birbiroken ti amam, sumangpetakto no agballigiak. No mapaayak, maudin a panagpakadak daytoy.”

“Ammom nga ay-ayatenka iti amin a kinataom, Hermoso,” naglua idi ni Carmencita. “Tagikuaennak sakbay a pumanawka.”

Nagtilmon. Nagmalanga. Dina maawatan no apay a sumangpet dagitoy a lagip iti aganayen nga uppat a pulo a tawen!

Ngem dina maawatan ti bagina manipud yaay ni Moises Simon, kameng ti screening committee ti 40^th anniversary committee for the 1946 Filipino Sakada, itay bigat.

Ti reunion ken ti sentimental journey a mangsuknal iti Port Salomague ti yaw-awis ni Moises Simon.

Saanna nga inikkan iti kaipapanan ti isasarungkar ni Simon. Ngem adda nagutad iti barukongna itay madakamat ni Simon ti Puerto Salomague.

Sinirpatna manen ti Kampo Uno. Daanen dagiti balbalay. Kas iti tawenna, agsalog met ti pigsa ti rimatsi dagitoy a taeng ken umok ti biag. Madlawna ketdi nga adda pay imeng ken bara dagitoy a siled. Adu met a pamilia ti mairanranud ditoy.

Tiningitingna ti kaungganna. Simged ti iliw iti barukongna. Ngem asino ti kailiwna? Asino pay ti makaam-ammo kenkuana idiay Sta. Narcisa?

“Ipasngaykonto nga awan ti amana ti adda iti saklotko,” insurat ni Carmencita idi addan ditoy Hawaii. “Ammuem a sika pay laeng ti patpatgek, Hermoso. Ket no birokennanto ti ramutna, bay-am a sapulennakanto…”

Dayta ti nangsigkat iti barukongna itay nadakamat ni Simon ti Port Salomague. Giddato a bimmangon ti rangtay ti lagip a pinugsat ti adun a tawen. Uray ita, birbirokenna pay laeng ti sungbat dagiti saludsodna no ania ti nagbanagan ti kunkuna ni Carmencita nga anakda. Saanen a bale ken ni Carmencita ta nadamagna a natay a nagpasngay.

Immanges iti nauneg. Ngem ad-adda a kimmarayo ti riknana. Aglalo itan a pampanunotenna dagiti impakita ken imbasa ni Simon a kailian ken am-ammona, agraman ti naganna, nga impablaak ti Santak. Nupay adda dagiti dina malagipen, adda met dagiti malagipna. Nagballigi dagiti dadduma. Napaay met a kas kenkuana dagiti dadduma. Nagbakasion ken nagyanen idiay Filipinas dagiti dadduma. Isu, adda pay laeng a taptapoken iti Kampo Uno!

Ngem adda pagduaduaanna. Nagkatawa itay ibaga ni Simon a pilienda ita a tawen a kangrunaan a sakada! Asino koma itoy a reunion? Ania koma iti ipagpannakkelna iti komite?

Nabayag a sinumarna ti kaipapanan ti iyaw-awis ti komite. Lakayen! Maysa, awan ti maipagpannakkelna. Saan a naglupos. Hermoso Cruzado a pimmanaw iti Sta. Narcisa, Hermoso pay laeng no agawid.

Binaliwanna a kinita ti pakabuklan ti Kampo Uno. Ania ti agur-uray a gasatna itoy sangkapirgis a daga dagiti Kanaka? Bassit la a daga daytoy nagdissuan ti BQna ngem kayatda a pagtalawen.

“Saan a natalna ti biagko ditoy,” insursuratna idi ken ni Carmencita. “Ammok nga agnanayonto nga agallaallaak. No diakto latta a masarakan ti kita ti biag a mabalinko nga idanon iti amam, ibagamto lattan a napaayak…”

“Diak ammo no anianto ti ipanaganko iti anakta. Ngem ammuem koma a sika ti ama daytoy. Daram, wen, daram, Hermoso.”

Nadamagna laengen a natay ni Carmencita idi ipasngayna ti maladaga a babai. Ngem apay a kasla nagsat a naminpinsan ti damag iti dayta nga ubing? Adda kadi pakainaigan ni Lakay Agaton Dayoan nga ama ni Carmencita?

Napanunotna manen ti kinanumona. Saan a nagbaliw. Mintalon latta. Pensionadon. Iti biangna, saan a libaken ti biagna dagiti gargaret ken alikamenna a kas katkinero ken agpadpadanum. Umanayen ti sangkabassit a pensionna iti social security ken ti seguro ti kompania a nagtrabahuanna. Nakipulapol met idin kadagiti nadumaduma a puli.

Immay ditoy Hawaii a sakada. Nagkaradap iti katapokan. Iti kaunasan. Nagdigos iti ling-et. Tinurtor ti kettang ken puyat. Nababa ti sueldona ngem inkagumaanna ti agbiag. Timmipon kadagiti nadara ken makabisin a welga. Inrupirna ti kalinteganda. Nakidser a kameng ti union agingga iti nagretiro.

ADDA nagsardeng a lugan iti sango ti BQna. Nalasinna ti Subaru TV. Dua nga agtutubo ti dimsaag. Da manen Palma ken Campos!

Adda semsem iti unegna ngem dina impadlaw. Namrayanna ti immisem idi kablaawan dagiti dua a pannakabagi ti Ohana Sugar Mill. Ubbing pay dagitoy. Ngem adda panagraemna kadakuada. Saanda ngamin a kas kadagiti dadduma a nangato iti adal ken puesto a di mangipirpirit. Ken saanda nga ipadlaw a pagkaritda ti puestoda iti kompania.

“Nakapanunotkan, Mr. Cruzado?” sinaludsod ni Adigi Campos.

“A, awan ti kayatko a papanan, Mr. Campos. No adda man maitedyo kaniak, diak kabaelan ti abang.”

“Ngem nasken a panawanyo ti kampo,” kinuna ni Laurel Palma. “Ammoyon a dakkel a proyekto ti mabangon ditoy.”

“Ngem saandak a basta mapapanaw ditoy,” inkalintegan ni Lakay Hermoso. “Awan ti makaibaga ti kayatko nga aramiden.”

“Ngem nasken a maawatam. Nasken nga agtitinnulongtayo. Dimo piliten ti kompania a mangpatapuak kenka.”

“Inted ti kompania daytoy a pagyanak. Nabayagakon ditoy,” immirteng ti balikas ni Lakay Hermoso. “Ditoyak a naglaklakay. Ita pay a saanakon nga agtrabaho ti panangpapanawyo kaniak?”

“Adda pagpatinggaan ti benepisio nga ited ti kompania, Mr. Cruzado,” kinuna ni Adigi Campos. “Saan a sumursurot ingga’t patay.”

“Kunayo daytan ta nalpasandakamin!” adda saem iti balikas ti retirado a sakada. “Inibusyo amin a pigsami tapno agdur-as laeng ti pagunasanyo. Tapno umasensokayo!”

“Saan a kasta, Apo Hermoso,” simngat ni Palma. Saandakayo met a baybay-an. Isu ngarud nga immaykami tapno ilawlawagmi ti pudno a panggep ti redevelopment. Ken adda met masindadaan a pangyakaranmi kadakayo. Ken ammuem a bigbigenmi ti dakkel a kontribusionyo iti panagdur-as ti unas ken ti industria ti plantasion. Kas pammigbigmi, adda ti elderly housing a papananyo. Nasken nga ipatungpalmi ti bilin ti ngato. Nasken a madalusan daytoy a kampo. Proyekto ti gobierno daytoy kadagiti moderno a condominium, shopping center, ken housing met laeng.”

Gobierno? Apay a bumiang ti gobierno iti kaunasanyo? Awan kadi ti panangisakityo? kunana koma ngem namrayanna laengen a sinirpat ti umas-asimbuyok a simborio ti sugar mill.

“Saanak a pumanaw ditoy,” kinuna manen ti sakada. “Ditoyak a naglaklakay. Adda ditoy ti riknak.”

“Ngem laglagipem a saanmo a kukua ti daga. Ab-abangam laeng iti kompania a nagtrabahuam,” impalagip ni Campos.

“Ngem paseten ti biagko ti Kampo Uno. No rebbaenyo, kasla rebbaenyo metten ti kinataok. Awan la kadin ti maaramidyo a sabali? Dakayo kadi met laeng a kadaraak ti mangdadael iti arapaapko nga a biag a natalna iti kampo?”

Nagkinnita dagiti agtutubo.

“Yakardakayo ngarud iti sabali a kampo,” kinuna ni Palma.

“Agpapan pay. Saan a mabalin kaniak dayta.”

“Dinakam koma a piliten a mangibaon iti demolition team, Mr. Cruzado,” kinuna ni Campos.

“Adda met kalinteganmi a manggibus iti benepisio iti kaunasan, Mr. Cruzado.”

“Kayatko a yuman daytoy iti Union Housing Chairman,” kinuna ti sakada.

“Naimbag no kasta ti aramidem, ngem ammuem nga ammo ti unionyo daytoy a banag.”

NGINETNGETAN ni Lakay Hermoso Cruzado ti kasasaadna. Kasla saan a mamati nga agawenda lattan ti lote ken BQna. No agpayso nga adda redevelopment project iti Kampo Uno, dina maawatan no apay. Nagado ti sabali a disso a pagbangonanda. Patayenda kadin ti daan a kita ti komunidad itoy a kampo? Adda sabali a rupa daytoy a kampo. Ditoy ti nagdas-alan ti adu nga annak dagiti sakada a kas kenkuana. Awan kadi ti kalinteganda a mangtaginayon ti kulturada?

Imbaw-ingna ti panagkitana iti pakabuklan ti Ohana Sugar Mill. Umas-asimbuyok latta ti simborio iti labes ti nakaberberde a kaunasan. Tumukno iti langit iti panagkitana. Kas kangato ti arapaapna a dumur-as idi agkabannuag pay.

MALEM. Il-iliwen ni Lakay Hermoso Cruzado a sarungkaran koma manen ni Moises Simon. Nabayagen a saan a simmarungkar daytoy. Damagenna koma no matulonganda a mangtunton ti benepisiona iti HSPA. Adda ngamin libre a plete dagiti saan pay a nagawid sipud daydi yaayda a sakada. Damagenna koma pay no kaano nga agluas ti kunkunada a sentimental journey ken ti reunion.

Kasla naitawtaw ngem naamo a kalapati ti surat a naawatna iti maysa a malem. Alegre Dayoan ti nagpirma. Ibagbaga ti surat a nabasana kano dagiti nagan dagiti sakada iti maysa a pagiwarnak. Malagip ni Lakay Hermoso a nairaman iti listaan. Ammona a ni Moises Simon ti makaammo ti adresna. Kastoy ti paset ti surat: “Misterio ti biag a nangilimed iti amin. Ngem sakbay ti ipupusay ti apok a lakay, ni Lakay Agaton Dayoan ken Consolacion Rosete iti maysa nga aksidente, impudnona amin a napasamak. Nadalus ti panagbabawina kadagiti babakna kenka, ken daydi inak. Saanko gayam a pudno nga ina ni Nana Consolacion. Carmencita ti inak. Ammok metten no apay a pimmanawka. Saanka a babalawen. Awan katukad ti ayat no di ayat. Ngem adda dagiti kinaagum iti kuarta no dadduma. Gatadanda ti ayat. Ngem ania ti mamaay ti ayat no mapukaw ti patpatgen? Sapay koma ta maawatannak met no apay a bulsekak kadagiti kinapudno. Ket dakkelto a sagut iti biagko no makitak ti pudno nga amak. Adda agur-uray kenka ditoy a kasungani ti panangipapanmo. Bareng makikuyogka iti grupo dagiti sakada nga agtitipon ditoy Salomague. Wen, siak ti imbatim a bukel kadaydi Nana Carmencita…”

Kinammet ti napalaus nga iliw. Immanges iti nauneg. Nakitana manen ti kinanumona iti suli ti siled. Ania ti isarangna iti napanawanna a lugar?

Pinalabsanna ti pakabuklan ti Kampo Uno. Mapagtalawto latta, kayatna man wenno saan. Awanen ti duri ti unionda. Saan metten nga inggaan da Palma ken Campos.

Ngem pumasay kadi lattan a dina makita ti Sta. Narcisa? Ni Alegre Dayoan? Ditoy kadin ti ungto ti desdesna? Agrakaya ken marpuog a kas kadagiti daanen a taeng iti Kampo Uno?