I

ITI DAYTA naangep a bigat, iti abaga ti turod-Mamuyod a pinarimriman ti Halsema Highway ken tuman-aw iti nalawa a kataltalonan iti agsumbangir ti Karayan Agno, naummong dagiti Ibaloi a taga-Ambuklao tapno imdenganda ti iwaragawag ni Gobernador Villafuego. Nupay naiyanak daytoy a gobernador idiay Baguio, saan a makuna a pudno nga Igorot a kas iti panangiyam-ammona iti bagina no iti panawen ti eleksion agsipud ta taga-baba dagiti pangastilaen a nagannak kenkuana. Isuda ti maysa kadagiti immuna a nagdappat iti Baguio ket nalawa dagiti daga a nasakupanda.

"Umayko ipasingked kadakayo a pinirmaanen ti Presidente ti pannakaisingay dagiti pagtatalonan ken um-uma iti Ambuklao manipud iti Central Cordillera Forest Reserve," kinunana a sipapanakkel. Immanges iti nauneg sana intuloy: "Kayatna a sawen, nadasigen dagiti taltalonen ken dagiti dinappatanyo a daga a kas alienable and disposable land ket mabalinyon ti mangala iti Titulo Torrence a kas pammaneknek ti panagtagikuayo iti agnanayon! Ulitek, kukuayon dagita a daga!”

"Ania dayta Titulo Torrence, Apo?" inimtuod ti maysa a nataengan.

"Papeles nga ited ti Land Registration Commission kas pammaneknek ti panagtagikuayo tapno masalaknibannakayo ti gobierno manipud kadagiti aggaagaw iti daga! Babaen ti bileg ti titulo, saanen a nasken ti bileg ti tadem ken dawis ti pika ti pangsalaknibyo iti panagtagikuayo. Iti kasta, awanen agayus a dara, awanen maipatli a biag!"

Kas man nasam-it a dayyeng ti panagsaad dagita a balikas kadagiti adda iti ummong. Napatit dagiti gansa ken salibaw ket nagdadayyeng a siraragsak dagiti nakabaag nga agindeg iti dayta a paset ti kabambantayan.

Nagtungtung-ed ti gobernador. Kadagiti bibigna, naibinggas ti nalaus a pannakapnek. Maitugotanna a napalalu ti panagyamanda kenkuana ket iti dayta a kanito, nabigbig a kas maysa a bannuar ti tribu. Intag-ayna dagiti imana tapno pagtalnaenna dagiti umarimbangaw nga umili. Sitatallugod dagitoy a nagtungpal. Idi nagulimek ti amin, kinuna manen ti gobernador:

"Maysaak met nga Igorot ket ammok a dakkel ti kaipapanan daytoy a kanito kadakayo! Paggaammok unay no kasano ti kinapateg dagidiay a dagdaga kadakayo! Ammok nga adu dagiti appoyo ti napasag iti pagbabakalan tapno masalakniban dagidiay a daga ket mataginayon ti panagtagikuayo — dakayo nga annak ti Ambuklao!" immanges idinto ta minatmatanna dagiti tao a napasnek a dumdumngeg. "Wen, naki-gubatda a sipipinget tapno saan a malas-udan ti sabali a dapan dagidiay a dagdaga. Namin-adu a daras a rimmaut dagiti kabangibang a tribu ngem awan nagballigi kadakuada. Awan nakadaer iti puersa ken kinamaingel dagiti taga-Ambuklao. Ngamin, naparaburankayo iti naisangsangayan a bileg ken tured. Gapu iti panangipategyo iti Ambuklao, dinakay' binaybay-an ni Kabunian! Saanna nga impalubos a mapukaw kadakayo dagidiay a daga a nangsaklot iti tribuyo, iti puliyo, iti kaputotanyo!"

Nagallungongan ti timek ti gobernador kadagiti tanap ken baresbes, kadagiti gingget ken rukib, kadagiti kasamsamonan ken karunoan. Iti pantok dagiti turod a nabartayan iti narasay nga angep, nagdadanggay a nagwirawir dagiti sanga dagiti saleng idi umaplaw ti angin.

Nagari ti ganaygay iti dayta a kanito. Naiwaras ti tapuy idinto ta nagtadek dagiti nakabidang. Nakalaglagsit ti paddakda ket uray la a tumapok ti daga no kasta nga ikub-aw dagiti mangdang-danggay iti salibaw dagiti dapanda. Linikawlikawda ti sangkabassit a nasimpa a paset ti turod. Iti di mabayag, timmipon a nakipagtadek ti gobernador. Ad-adda a naray-awan dagiti tao.

Ngem idi ipidisan ti Mambunong ti naparti a baboy, nagin-inut a nagtalna dagiti tao idi makitada nga agkuretret ti muging ti lakay a mammadto. Namin-aduna a pinulpulingling ti dalem ti baboy a nagsaadan ti apro ngem saan a pulos limmawag ti rupana.

"Diak matarusan," kinuna ti lakay iti nababa ken mariribukan a timek. "Diak maawatan no apay a kasla saan a maragsakan ni Kabunian iti daytoy a kanito. Malaksid iti dayta, naiyurit pay nga adda masungad a parikuttayo kadagiti dagdagatayo."

Nagulimek ti amin. Nagbalin a nairteng ti kanito. Uray dagiti saleng timmalna dagiti bulongda nga agwirawir.

"Minamaag," binurak ti adda iti abay ti gobernador ti ulimek. Taga-baba daytoy. Isu ti District Forester nga akinsakup iti Benguet ken Bontoc. "Siasino koma ti di maragsakan iti daytoy pannakaited kadakayo dagitoy a dagdaga?"

Naiturong ti mata dagiti tao iti nagsao. Napnoan siddaaw ti ikikitada. Kasla dida patien ti insawang ti sangsangaili. Iti daytoy a tribu ken iti sibubukel a kabambantayan, awan agduadua iti ania man a sawen ti mambunong. Mamatida a no ipidisan ti mambunong ti mairuknoy a baboy, aggapu kadagiti ispiritu dagiti balikas nga agaon iti bibigna.

Apagapaman a nagari ti ulimek. Pagammuan, manipud iti likud, nagtimek ti maysa nga agtutubo. Agarup duapulo ket tallo ti tawenna. "Maysaak kadagiti saan a maragsakan, Apo."

"Bibit!..." dandani nagdadanggay dagiti naitillaong. Nasdaawda iti tured daytoy a nangsungbat iti sangsangaili a pannakabagi ti gobierno. Ngem adda ketdi ragsak iti timekda.

Naisublat a naiturong ti imatang dagiti tao iti agtutubo nga Ibaloi. Nagin-inut a nawaknitan ti nagbaetan dagiti taga-gobierno ken ni Bibit.

Minatmatan ti gobernador ti agtutubo ket simmiplot iti panunotna: Daytoy ngata ti Ibaloi a nagdindinamag ti siribna a makidebate idi agad-adal idiay La Trinidad Agricultural School?

"Ania ti gapu a dika maragsakan, agtutubo?" Mangrukrukod dagiti mata ti gobernador.

Immasideg ti agtutubo iti sango ti gobernador. Nalinteg ti takderna ket madlaw kadagiti takiag ken gurongna a dina sam-iren ti agmalem nga agtuping iti tambak dagiti maagda-agdan a talon. Naminar dagiti lasag iti nasabang nga abagana. Iti tengngedna, nakabitin dagiti naubon a nadawis a saong ti alingo — mangipasimudaag nga adun a peggad ti nalasatna iti panaganupna.

"Saanyo koma a mapagbiddutan ti kayatko a sawen, Apo," nagtimek ni Bibit idi makaasideg. Agal-allatiw dagiti matana iti gobernador ken iti montero.

"Ibagam ti kayatmo a sawen tapno maammoanmi no ania dayta," ti montero ti nagtimek. Adda tangig a naibudi iti timekna.

"Kayatko la nga ipalagip kadakayo a pinarsua ni Kabunian ti lubong ket patiek a ni laeng Kabunian ti addaan iti karbengan a mangited iti daytoy a paset ti pagarianna kadakami. Patiek pay nga awan bileg ti siasino man a tao wenno gobierno ti mangikeddeng no siasino ti rumbeng nga agikut ken agtagikua. Naparsuakami ditoy. Ngarud, naituding kadakami dagitoy a dagdaga. Inted ni Kabunian kadagiti appo ken ammami idi pay la punganay — idi sakbay nga adda masasao a gobierno. Ita," pinerrengna ti montero, "kasanoyo nga umay ited kadakami dagitoy dagdaga a nalpasen nga inted kadakami ni Kabunian?"

Nagtungtung-ed dagiti natataengan idinto ta limmidem ti rupa ti gobernador ken ti montero. Dida ninamnama a kastoy ti turungen ti saritaan.

Idi saan a makatimek ti montero, sinango ni Bibit ti gobernador.

"Ket dayta, Apo, ti ammok a gapuna no apay a saan a maragsakan ni Kabunian ta immayyo inagaw kenkuana ti karbengan a mangited kadagidiay a dagdaga. Dayta met la a punto ti gapuna a diak maragsakan agsipud ta nakabasolkami ken ni Kabunian — tinallikudanmi ti pammigbigmi a pagarianna dagitoy a bambantay ket isu laeng ti addaan karbengan a mangikeddeng iti agtagikua kadagidiay a dagdaga. Nagbalinkami a balangkantis kenkuana!"

Nagtanabutob dagiti tattao. Naamirisda ti biddutda. In-inut, nagikayda iti gobernador.

Nagtupa dagiti sangi ti ama ti probinsia. "Dimo maawatan ti paglintegan ti gobierno, agtutubo," kinunana iti natangken a timek.

"Diyo maawatan ti paglintegan ni Kabunian, Apo," insungbat ni Bibit.

II

Atiddog a lamisaan ti nakaiturongan dagiti taga-Ambuklao a nagkiddaw a makisarita iti gobernador. Aduda a napan iti kapitolio ngem limada laeng ti napalubosan a simrek iti uneg.

"Ania ti ginagarayo ditoy, Apo Chagyo," kinuna ti ama ti probinsia apaman a nakatugaw. Ti pangulo ti tribu ti nakaiturongan ti saona ngem naiturong dagiti matana ken ni Bibit. Pattapattaenna a ti kaadda daytoy nga agtutubo, adda manen mangipangpangta a pasamak.

"Umaymi koma ipeksa ti kaririknami iti daydiay maaramid a kalsada nga agturong idiay Ambuklao, Apo," kinuna ti pangulo dagiti Ibaloi.

"Ania ti kayatyo a maaramid?" Nangato ti tunada ti timek ti agindeg iti kapitulio. Ti naingar a timek ti igamna a mangupay iti reklamo.

Kinita ni Ama Chagyo ni Bibit a kas man imbilin daytoy a ti agtutubo ti sumungbat.

Nagsig-am ni Bibit. "Dimi kayat nga adda kalsada a dumanon idiay lugarmi, Apo Gobernador," kinunana.

"Ania?" kellaat nga inikkat ti gobernador ti ammalna a suako. "Ania a minamaag daytoy sasawem?"

"Saan a minamaag daytoy sasawenmi, Apo," insungbat ni Bibit. Saanna a linisian dagiti bugagaw a mata. Ngem dina tinutupan ti nangato a tunada.

"Naibaonen dagiti makinaria ti inhinieria idiay Mamuyod." Nagtalinaed a naingar ti timek ti gobernador. "Inton malpas 'diay ipatakderda a pagkampoanda, rugyandan ti agbuldoser."

"Dayta ngarud ti inayanmi ta supiatenmi ti panagbuldoserda, Apo."

"Ania?" addan rurod iti timek ti gobernador. Ti aammalan ti suako ti ar-aramatennan a pagitudo. Maysa pay daytoy a pangkelgana iti umili nga agreklamo. "Diyo ammo, aya, a proyekto ti gobierno daytoy? Maysa pay, pagsayaatanyo daytoy. No makadanon ti kalsada idiay Ambuklao, nadarasyonton nga idanon idiay Baguio dagiti maapityo iti talon ket nalaka ti irarang-ayyo?"

"Mapnekkami iti agdama a kasasa-admi iti biag, Apo. Saanmi a kasapulan dayta rang-ay nga ibagbagayo. Ad-adda a kasapulanmi ti ulimek ken talinaay."

"Saanyo nga ammo ti sasawenyo," nagtabbaaw ti gobernador. "Siguro nakadanonen dagiti Huk idiay Ambuklao ket sugsugsugandakayo a sumupiat kadagiti ganuat ti gobierno."

"Awan pannakainaig dagiti Huk iti daytoy a banag, Apo," saan latta a nableg ti agtutubo iti tabbaaw ti gobernador. "Bukodmi a pangeddeng daytoy panangsupiatmi iti pannakaaramid ti kalsada. Mamatikami ngamin a kiro iti tribumi ti idanon ti kalsada."

"Paset ti panagrang-ay ti kaadda ti kalsada!" saanen a matengngel ti gobernador ti simbeng ti timekna ta dina mapagkulpa ti agtutubo.

Ngem saan nga intaltalek ni Bibit ti langa ti gobernador. Intuloyna ti nagsao: "Babaen ti pakasaritaan, natalna ken naulimek ti kabibiag iti sibubukel a kabambantayan manipud pay idi punganay. Ngem nangrugi ti parikut idi naaramid dayta Kennon Road... Dayta a kalsada ti nagisangpet kadagiti tattao a nangdadael kadagiti bambantay. Iti uneg laeng ti nakurang a limapulo a tawen, napunas ti Kafagwey iti rupa ti kaigorotan! Apagdarikmat la dayta no maiyarig iti ginasut a tawen a panangsalaknib dagiti Ibaloi kadagidi rimmaraut a taga-baba, agraman kadagidi Kakastila..."

"Agsardengka, agtutubo. Dimo ammot' sasawem!" addan apuy kadagiti bugagaw a mata. Binaw-inganna ti iskrebiente. "Mangayabka iti polis ta ipanawyo daytoy a tao!"

Timmakder ni Bibit. "Saanen a nasken, Apo," kinunana ket nagnan a pimmanaw.

Nagturong ni Bibit iti ummong dagiti katribuanna a naummong iti arubayan ti kapitolio. Ket iti sango dagiti katribuan-na ken dagiti dadduma nga Ibaloi a nairana nga adda iti dayta a kanito iti balay ti probinsia, impeksa ni Bibit dagiti dina naipeksa iti sango ti gobernador.

"Idi Ibaloi pay laeng ti agnanaed iti Kafagwey, a binuniagan itan dagiti ganggannaet iti Baguio, napagtalinaedda a napuskol dagiti turod ken bantay iti kaykayo a saleng ken uk. Adu idi ti maanupan nga ugsa ken alingo; nagtalinaed pay a nalitnaw ti danum nga agay-ayus kadagiti waig ken karayan. Ngem idi naaramid dayta kalsada a maaw-awagan iti Kennon Road, nagsangpet ti rinibu a ganggannaet a garamugam ken awanan panagraem iti pintas ken pateg ti nakaparsuan. Babaen ti rinibu a wasay ken buneng ken makinaria dagiti Amerikano, nawaknitan dagiti turturod iti apagdarikmat ket napaksiat dagiti agnaed — dagiti ugsa ken alingo, dagiti billit ken lamlames, ken dagiti nakabaag a tattao!"

Immanges ni Bibit. Mariknana a kas man nagsubli kenkuana ti sayud ti panagbalbalikasna idi adda iti pagadalan.

"Amirisenyo, Appo nga umili," intuloyna. "Sawenyo man no adda naipasdek a pakakitkitaan ti kinamaingel daydi Apo Kalinio a nakiranget kadagidi Kastila nga immay koma mangsakup iti Kafagwey, wenno iti daydi Apo Piangsa a nangidaulo iti pannakaparmek iti umuna a trupa dagiti Amerikano a nagwanawan ti dalan ti kalsada? Sawenyo man, Appo, no adda pay nabati a pagilasinan nga iti atiddog a panawen ket adda tribu dagiti Ibaloi iti daytoy a paset ti kabambantayan? Kas nakunak itayen, natikaptikapanen dagiti turturod ken nawaknitanen dagiti kabakiran. Nagbaliwen ti langa ti Kafagwey! Naba-liwanen a namimpinsan! Nabuniagan payen dagiti turturod ken wawaig iti nagan a naisurot kadagiti ganggannaet."

Napintas ti panagiyeb-ebbet ni Bibit iti sao ket naawis ti imatang dagiti adda iti uneg ti kapitulio. Rimmuarda a napan nagdengngeg. In-inut, immadu dagiti tao iti aglawlaw. Gimmanaygay ni Bibit ket timmadem ti dilana.

"Imtuodek man, Appo, no siasino ti rimmang-ay kalpasan a nawaknitan ti Kafagwey? Siasino ti nagsagrap iti kinabaknang iti pannakalussolussok dagiti turturod ti Itogon?" inwarasna ti panag-kitana. Idi awan agtimek, intuloyna: "Nakaay-ay-ay ti nagbalinan dagiti turod — nagbalinda a kasla inegges a bunga nga agsasallupang ti abutna iti pannakatunton dagiti bugasda a balitok. Diak matukod a panunoten no kasano ti luksaw ni Kabunian a makaimatang iti pannakarames ti Antamok, ti Balatok, ken ti sibubukel a paset ti Itogon.

"Dayta Kennon Road ti nagisangpet kadagiti tattao a naagum iti kinabaknang. Nakalkaldaang a pasamak. Gapu iti ayat dagiti ganggannaet a bumaknang, inlugesdan ti nakapuarsaan — pinukawdan ti napnoan biag a kabakiran nga ayuyang dagiti managkanta a billit ken nalulukmeg a maanup nga ayup, dagiti nadam-eg a daga, dagiti nadadalus a danum ken angin. Sadino pay ita, Appo, ti pakakitaan iti baresbes nga addaan iti nalitnaw ken nasam-it ti danumna?"

Nagarimbangaw dagiti tao iti ikakanunongda kadagiti ibitbitla ni Bibit.

"Ngem pupuotenyo, Appo: Inton maala dagiti agum a ganggannaet dagiti amin a kinabaknang nga indulin ni Kabunian nga agpaay koma kadagiti Ibaloi kadagita a turturod, panawandanton ti Itogon a kasla rurog ket mapanda ipapas ti mangsagrap iti imas ti biag ken nam-ay a magatang ti kinabaknang a kinutkutda iti kabambantayan ket mabatinto dagiti Ibaloi nga agsagaba iti didigra a bunga ti pannakaidadanes ti nakaparsuaan! Didigra ti inyeg dayta a kalsada!..."

Addan urat nga agbitekbitek iti tengnged ni Bibit. Immanges iti nauneg sana intuloy ti nagsao.

"Ita, isublatda a serken ti Ambuklao. Ngem kayatko nga imulayo daytoy iti panunotyo: agingga ti kaadda ti angesmi, agingga ti kaadda ti dara kadagiti uratmi, dimi ipalubos nga adda maaramid a kalsada nga agturong idiay Ambuklao. Dimi ipalubos a madadael ti tribumi!"

Iti dayta a kanito, rimmuar gayamen ti gobernador iti opisinana ket napalalu iti pungtotna a nakangeg kadagiti imbalbalikas ni Bibit.

"Ballaaganka, agtutubo," tumigerger ti timekna. "Madusa ti siasino man a manglapped iti ganuat ti gobierno!"

"Naituding kadakami daydiay a lugar, Apo," napakumbaba ti timek ni Bibit ngem nagtalinaed ti tangkenna. "Inted kadakami ni Kabunian. Awan karbengan ti siasino man ti umay mangbasakbasak."

"Punieta!" nalabbagan dagiti bugagaw a mata. "Dimo maawatan ti pannagna ti gobierno!"

Pinerreng ni Bibit ti gobernador. "Dimi ipalubos a madadael ti Ambuklao a kas iti nagbanagan ti Kafagwey ken ti Itogon."

Idi makapanaw dagiti taga-Ambuklao iti kapitulio, inawagan ti gobernador ti Provincial Commander ti konstabularia iti Camp Holmes.

"Kayatko nga ibaludyo daydiay nga agtutubo," kinunana.

"Ania a kaso, Gobernador?"

"Uray ania! Dakayon ti mangpanunot no ania ti pakabasolanna. Ti nasken, nakabalud agingga iti malpas daydiay maaramid a kalsada."

III

"Saandakami koma a kagura," kinuna ti lalaki a nangiyam-ammo iti bagina nga Edward Bagwisan. "Naibaonkami laeng nga umay mangipakaammo iti daytoy ganuat ti gobierno."

"No kasta, pappapanawennakami ti gobierno ditoy Ambuklao," adda iti tuktok ti Bantay Pulag ti turong dagiti mata ni Bibit. No adda parikut ni Bibit, iti naulpan a tuktok ti bantay ti kamangan dagiti matana ta kas man paseten daytoy ti langit. "Adda gayam aramidenda a puttot iti Karayan Agno ditoy Ambuklao tapno maaddaan iti koriente dagiti taga-patad."

"Dakkel a puttot ti maaramid ket malapunosto ti sibubukel nga Ambuklao," impalawag ni Edward.

Naganabaab dagiti tao iti ummong.

"Nabayag gayamen nga adda rantada nga ipataker a puttot ditoy. Ita, maamiriskon no apay a naibaludak idiay Bontoc iti nasurok a makatawen. Iti daytoy a gobierno, saan gayam a nasken nga adda basolmo tapno mabaludka. Saanmi nga ammo, basol gayam ti mangipateg ken mangsalaknib iti nakaiyanakan a daga!" Immanges iti nauneg. "Mapagtutugpakon dagiti kayatda a mapasamak. Ngem nagbiddutda no pagarupenda a napabutngankami iti panangibaludda kaniak," nagwingiwing. "Saankami a pumanaw ditoy!"

"Saandakayo a basta papanawen," impalawag ni Edward Bagwisan. "Bayadan ti gobierno dagiti daga ken dagiti dadduma a sanikuayo."

"Saan a magatadan ti pateg dagitoy a daga kadakami!"

"Malaksid iti pannakabayad dagiti dagayo," nagtimek manen ti naibaon, "addan insagana ti gobierno a disso idiay Kayapa ken idiay Maddela a mabalinyo nga akaran. Adda reservation a naisangrat kadakayo a taga-Ambuklao..."

"Ania manen a klase ti panangallilaw dayta ibagbaga ti gobierno?" rumrumsik dagiti mata ni Bibit. "Idi, kunada a kalsada laeng ti maaramid ditoy. Ngem gayam isaganaanda ti dalanda iti aramidenda a puttot. Kitaenyo no kasano ti panangallilawda kadakami! Liniliput ti aramidda! Kasano a mamatikami ken paiturayankami iti kasta a gobierno? "

Naganabaab dagiti tao.

Idi kuan, adda nataengan a nakalagip: "Daytoyen ti kababagas daydi ballaag a naipaltiing ken ni Mambunong idi ipidisanna daydi naparti a baboy idi naikanyawan ni Gobernador Villafuego idiay Mamuyod," nayesngawna.

Nagbanang-es ni Bibit a kas man imbulosna ti naullom a pungtot iti barukongna. "Nanumokami ditoy," kinunana a kasla napaksuyan. "Saanmi a gamgamen ti kinabaknang agsipud ta bassit laeng ti kasapulanmi iti biag. Ngem apay a nasken a madegdegan pay ti kinanumomi tapno rumang-ay ti biag dagiti taga-baba? Apay a bag-otendakami iti daytoy daga a yan ti ramutmi? Saan a mabalin!" ngimmato ti timekna. "Saanmi a panawan ti disso a sinalsalakniban dagiti appomi a nakaipuonan ti panagayus ti darada! Pagrebbenganmi met a salakniban para iti sumaruno a kaputotan. No nasken, agayus met ti darami ditoy..."

"Mariknak ti marikriknayo," kinuna ni Edward Bagwisan. "Napadasan met dagidi appomi idiay Kafagwey ti simmupring iti gobierno. Inrupirda met ti karbenganda. Nakigubatda. Ngem awan gawayda kadagiti armas dagiti soldado. Nabileg ti gobierno. Ket kapilitan a nagsanudda ken impabus-oydan dagiti dagada idi adun ti napasag kadakuada. Naamirisda a saan gayam nga umdas ti tured ken kalintegan tapno agballigida," adda rituer iti timek ti lalaki. "Ita, kakabsat ditoy Ambuklao, saankayo koma a gumura kaniak no kunak nga uray dakayo, awan mamaay ti isusupringyo."

Inwaras ni Bibit dagiti matana kadagiti duduoganen a kataltalonan, sa iti karayan a sumilsilap ti danumna a tuptuparen ti init. "Ditoy ti nakaitaneman dagiti appomi. Ditoykami met a maitanem!"

"Nasam-it ti matay iti panangsalaknib iti bukod a daga," kinuna met ti sabali.

"Idi ubingak," nagtimek manen ni Bibit, "dayta a karayan ken dagita a turod ti ayuyangmi. Awan ti ammomi maipapan iti gobierno ken awan makitkitami a ganggannaet a tattao. Naragsakkami kadagidi a panawen. Awan sawsawir iti ania man nga aramidenmi. Nawayakami nga agkuti ken agdakiwas kadagiti kabakiran. Awan parikutmi. Adda amin kadakami ti kasapulanmi nga agbiag. Ngem idin ta addan gobierno, ti gobierno nga agkuna a sakupna amin dagitoy a kabambantayan ken amin a daga, agraman karayan ken baybay, nangrugin ti riribuk ken parikutmi," adda pait iti timek ni Bibit. "Ket dagitoy daga a kinuna idi ni gobernador nga inted kano ti gobierno kadakami, a masalaknibankami manipud kadagiti aggaagaw babaen ti bileg ti titulo Torrence, ti met la mismo a gobierno ti umay manggamgam kadagitoy a dagdaga!

"Ti nakakasakit nakem: Apay nga agsagabakami tapno agragsak ti sabali?" Manipud iti kataltalonan, imbaw-ing ni Bibit dagiti matana iti imbaon ti gobierno. "Saanmi a mapanawan daytoy a disso. Saanmi a panawan ti nagsaadan ti tribumi ken ti umok ti kaugalianmi. Saanmi a panawan ti taeng ti ispiritu dagidi appomi!"

Nagpinnerreng dagiti dua. Saan a makatimek ti naibaon — awan ammona a pangsupiat iti kinapudno nga impeksa ti taga-Ambuklao.

"Idanonmo kadakuada, kabsat," kinuna ni Bibit idi agangay, "saandakami a mapadisi uray no kaipapanan ti ipapataymi. Saankami a mabuteng a matay. Ta iti ipapatay, ti laeng bagimi ti mapukaw ngem agtalinaed ti ispiritumi iti sidong dagiti bantay ken karayan — agtalinaed iti pagarian ni Kabunian ken tumiponkami kadagiti ispiritu dagidi appomi. Ngem tandaananyo," nagrarek ti timekna, "iti ipapataymi, agayus iti daytoy a daga ti dara nga awan mulitna."

"Mapankami ngaruden, kakabsat," nagpakada a sililiday ti lalaki. "Sapay koma ta tarabayennakayo nga agnanayon ni Kabunian."

Timmallikud ni Edward Bagwisan. Nadagsen ti barukongna. Ngem pinadasna a pinalag-an ket kinunana iti panunotna: Naibagakon ti kasasayaatan a patigmaan. Sapay koma ta baliwan ni Kabunian ti pangeddengda; ta no saan, kasla nakasaganan ti pakaitanemanda.

IV

Adda nangisit nga asuk a sumarsarot iti nagbaetan ti taleb ken diding ti abong a naaramid a yero. Nabiit pay a naaramid daytoy a pagkampoan dagiti soldado. Nairanta a pagyanan dagiti buyot a mangted iti salaknib kadagiti agsangpet a trabahador ti maaramid a puttot iti Karayan Agno.

Iti ruar, agmatmattider ti maysa a soldado a nagimeng iti napuskol ken nakaiggem iti agas-asuk a sangatasa a kape. Im-imasenna a lang-aben ti angin ti agsapa a natibnokan iti angep. Ngem idi tumaliaw iti daya a nakangeganna iti danapeg, napanganga a nakakita ti maysa nga arban a nakabaag a lallaki nga agturong iti kampo. Natikaw ti soldado ket saan a nakakuti.

Iti apagdarikmat, naiwarsi ti kape ket nagparsiak ti dara. Iti uneg ti abong, agarup naigiddato, nakibur dagiti soldado nga aguy-uyad iti iddada. Awan partaanda a marautda iti dayta nga agsapa...

Iti napalabas nga aldaw, dagitoy a soldado ti nasiputan ni Bibit a napan iti dan-aw ti Karayan Agno. Nalawa ken adalem ti dan-aw. Nakataltalna ken nakalitlitnaw ti danumna. Iti akindaya nga igid ti dan-aw, iti teppang, adda dakkel a rukib ket ditoy ti ayuyang dagiti dadakkel a lames.

No iti agsapa a nakataltalna pay laeng ti angin, kasla sarming ti rabaw ti dan-aw ket makita ti anniniwan ti aringgawis dagiti saleng ken dagiti puraw nga ulep iti asul a langit. Kunkunada la ngarud no kua nga iti daytoy a dan-aw ti pakakitaan ti paraiso ditoy rabaw ti daga.

Napateg kadagiti taga-Ambuklao daytoy a dan-aw. Adda biag ditoy, kunkunada, no saan la ketdi a ranggasan, mangted daytoy iti awan patinggana a taraon.

Iti naminsan nga adda naisar-ong a taga-patad ket nakitana ti puskol dagiti pangen ti ikan a nakataltalna nga agay-ayuyang, kinunana a dakkel a gatad ti pakailakoan dagitoy idiay Baguio. Ngem kinatawaanda ti taga-baba. Inuyawda ti kinababa ti sirmatana iti biag. Saanna a makita ti kasapulanna iti masakbayan. Nakunada la ngarud a daytoy gayam ti gapuna no apay a makaadayo dagitoy taga-baba nga agdakiwas iti pagbiagda agsipud ta saanda nga ammo nga aywanan dagiti bambanag a mangmangted kadakuada iti agnanayon a saguday! Saanda nga ammo tagibenen ti sagut kadakuada ti nakaparsuaan!

Ket idi kalman, naklaat laengen ni Bibit gapu iti kasla panagtupak a namimpinsan ti gurruod iti dan-aw. Sinaruno dayta napigsa a kanalbuong ti itatayok ti nagkubuar a danum. Nagarudok ni Bibit a napan iti dan-aw ket nagsidduker ti unegna iti pannakakitana a natinan iti dara ti sigud a nakalitlitnaw a danum. Nakitana dagiti napirpirsay a lames — sumagmamano kadagitoy ti naipuruak iti takdang. Nagranggaskayon! inriaw ti unegna. Pinetpetan ni Bibit ti putan ti bunengna ngem naamirisna nga awan gawayna kadagiti soldado a nakasalakday iti paltog.

Malagipna nga idi binangenanda ti kalsada iti dadakkel a bato tapno saan a makalasat dagiti trak nga agisangpet kadagiti materiales ti maaramid a puttot, nagrurupakda kadagiti soldado. Ngem kapilitan a nagsanudda idi dua kadakuada ti napaltogan.

Napalalu ti panangay-ay ni Bibit iti nakibor a dan-aw nga, uray pay idi nabayagen a nakapanaw dagiti soldado a nagawit iti sinaksako a lames, nakalablabbaga pay laeng ti danumna.

Aglablabeskayon! inriaw manen ti unegna. Kayatnan ti agpagunggan. Mauman iti kanayon a panangdupdupirda kadakuada — dagitoy a soldado ti ar-aramaten ti gobierno a mangpappapanaw kadakuada.

Nangmesmes ket rumrumkuas dagiti urat iti takiagna. Iti panunot ni Bibit, simmiplot ti kadaanan a pagsasao: Ditoy kabambantayan, masurot ti paglintegan ti tadem iti kanito ti pannakairurumen!

Ket iti dayta nga agsapa, kabigatan ti pannakaranggas ti dan-aw, iti kampo dagiti soldado a naipatakder iti pungto ti kalsada a sinupsupiatda ti pannakaara-midna, kas iti dan-aw, natina met iti dara.

KALPASAN dayta nadara a pasamak iti kampo, iti dayta met la nga aldaw, imbilin ni Ama Chagyo a rugianen dagiti babbai ken ubbing ken nataengan ti mangpanaw kadagiti pagtaenganda. Awan masnop a turongenda ngem masapul a pumanawda agsipud ta ammoda nga umay rumaut dagiti soldado manipud Camp Holmes iti kanito a maammoanda ti napasamak kadagiti kakaduada iti buyot. Nagbati dagiti lallaki ket inkarida nga agingga iti adda biagda, salaknibanda ti kinasagrado ti Ambuklao. Insapatada pay a samsam-itenda ti matay ngem iti makitada a mapalned ti paraiso nga intuding kadakuada ni Kabunian..

V

Naladaw a nagpukaw dagiti angep iti dayta nga aldaw. Uray idi nakatang-kayagen ti init, nalamiis latta ti angin nga umagibas iti rabaw ti kalleppas a puttot.

Dakkel a programa ti naisayangkat iti dayta a bigat. Ni Gobernador Villafuego ti manglukat iti programa idinto ta ti pangulo ti pagilian ti mangpusipos iti rueda a manglukat iti ruangan ti penstock a pagayusan ti danum a mamagwerret kadagiti turbine.

Adu ti sagana a pangsangaili kadagiti nangangato a turayen nga aggapu iti intero a pagilian. Adda pay dagiti sangaili a naggapu iti America ken dagiti peryodista dagiti dadakkel a warnakan.

Naindaklan ti pasken ta daytoy Ambuklao Dam ti kadakkelan a puttot iti Asia. Iti panagkuna ti gobierno, daytoy ti mangiparangarang ti napardas a panagdur-as ti ekonomia ti "ubing pay a republika".

Naragsak unay ti gobernador. Daytoy a puttot ti mangipakita ti kinapigsa ti lideratorana. No di agkibaltang, mabalinnanton ti agkandidato a para Senador. Babaen kadagiti agiwarwarnak nga adda ita, makadanon kadagiti amin a sulinek ti pagilian ti naganna. Nalakanton a mangiyam-ammo iti bagina kadagiti botante.

Tapno saan a matektekan ken tapno maliwliwa dagiti sangaili iti daytoy a pasken, inayaban ti gobernador dagiti Igorot iti nadumaduma a tribu ti kabambantayan tapno iparangda dagiti nadumaduma a sala ken kultura iti daytoy a beddeng ti Cordillera.

Gapu iti kaadu dagiti nakabaag a mangiparang ti kulturada, awan nakadlaw iti maysa a lalaki a sililiday a mangmatmatmat iti surongen ti puttot.

Nalawa ti sinakaban ti danum. Uray apagapaman, awanen ti pagilasinan nga iti dayta a disso, adda maysa a paraiso a nagnaedan dagiti ag-dua gasut a pamilia. Awanen ti pakakitaan nga iti naminsan, adda dagiti ginasgasut ti tawenna a maagda-agdan a talon a naitikap iti bakrang dagiti turod. Awanen ti pagilasinan nga adu dagiti nasusukong nga abong a nakaisaluketan dagiti naruay a saong dagiti baboy a mangipakita ti kinasiglatda a mangnganup ken ti kinaadu ti taraon nga itden ti bakir. Awanen dagidi ulog a nakasangalan ti adu nga ayan-ayat. Awanen daydi kasla sarming a dan-aw...

Agsensennaay ti rikna ti lalaki idinto ta nakaragragsak dagiti sangsangaili a mangbuybuya iti nasakupan ti puttot. Daydayawenda daytoy nga istraktura a mangted iti rang-ay ti pagilian. Ngem ammoda kad' ngata nga adu a lua ken dara ti naigamer iti daga a nagtugawan ita daytoy a puttot? Ammoda kadi ti agdama a kasasaad dagidi napagtalaw nga agtagikua kadagitoy napalned a daga? Ammoda kadi nga adu a pamilia ti nawara ken napukaw dagiti arapaapda a kas iti angep iti nadarang nga init iti kalgaw?

Ken ammoda kadi no sadino ti nakaisadsadan daydi bukel nga intukit daytoy a lalaki sakbay a kimmuyog ti asawana kadagiti nagbakwit?

Makumikom ti amin ket awan nakadlaw a nagarimayang ti lua ti lalaki nga, iti sango ti nadumaduma a peggad, karkardayo kenkuana ti lua.

Nakikambur ti lalaki kadagiti tao. Nupay addada iti lugar a paset ti kabambantayan, kasla karumen dagiti sangaili a makapulapol gapu ta nakabaag. Kas man saan a rumbeng nga adda iti dayta a disso. Kas man isu ti ganggannaet!

Ket idi agkitada iti gobernador, idi agsabat dagiti matada, nasdaaw ken nariribukan ti ama ti probinsia. Nawayawayaan gayamen, nakunana iti nakemna.

Nalagip ti gobernador a pinaanupna amin a lallaki a taga-Ambuklao kalpasan a rinaut dagitoy ti kampo ti buyot a naipasdek idi maar-aramid ti puttot. Iti maysa a nadara ken kaudian a ranget, nasugatan daytoy a lalaki ket nakemmeg. Nabalud kalpasan a nalaingan dagiti sugatna. Ngem nababa la ti dusa nga inkeddeng ti husgado kenkuana.

Ania ti kaadda daytoy a tao ditoy? simmiplot iti panunot ni Gobernador Villafuego. Ania ti rantana nga aramiden? Malagipna a tunggal agkitada iti daytoy a lalaki, adda latta pangta a tumartaraigid iti nagbaetanda.

Nariribukan ti gobernador. Ammona a sipud pay idi, awan buteng daytoy a lalaki — kasla agnanayon a nakasagana a matay. Nagalla-allatiw ti panunotna. No awan la dagiti sangsangaili, nangruna kadagiti periodista, pakemmegna koman nga uray awan gapgapuna.

Sa la nagtalna ti panunot ti gobernador idi nakissiimanna ti adda iti abayna, a daras met daytoy a nagtignay ken nangiyallatiw iti adu a lapayag ti inkissiimna. Idi agsabat manen ti matada, addan talged kadagiti bugagaw a mata. No agkibaltangka a lalaki, impangta ti gobernador iti panunotna, mabuniagan daytoy a puttot iti daram!

Iti bassit nga entablado a naaramid para iti daytoy a pasken, iti rabaw ti puttot, ikaykayab ti angin ti naibartay a lupot a nakaisuratan ti:

AMBUKLAO DAM MAYSA A SAGUT ITI SUMARUNO A KAPUTOTAN

Nangemkem ti lalaki iti nabasana. Kadagiti Ibaloi ti Ambuklao, adda kadi pay sumaruno a kaputotan? Nalagipna ti sikog ti asawana idi agbakwit daytoy iti awan masnop a disso. Inar-arapaapna idi a tubayenna ti putotna a kas maysa a mannakigubat — maysa a maingel a mannakigubat.

Nagpanaas ti barukongna. Adu ti mamaingel ti tribuda nga adda itan iti lansad daytoy adalem a dan-aw. Inrupirda ti kalinteganda iti daytoy a disso. Nupay nakapsut dagiti igamda, nakidangadangda a situtured ken simamaingel. Ammoda a naatap kadakuada ti balligi ngem adda kadi pay natantan-ok nga aramidenda ngem iti panangidaton iti darada iti daytoy daga nga intuding kadakuada ni Kabunian?

Nagsennaay. Kadagiti kakastoy a gundaway, maysa met a balligi ti ipapatay.

Nangrugi nga agsangpet ti bunggoy ti pangulo ti pagilian idi sakbay nga agtindek ti init. Nagkakaribuso dagiti tattao. Ngem adu latta a mata ti nakaturong ken ni Bibit.

Bayat ti programa, nailiwliwag ti gobernador ti kaadda ti maysa nga Ibaloi a mangipangpangta iti riribuk. Nagtultuloy ti programa nga awan man la ti pagilasinan nga adda naisangsangayan a mapasamak.

Apagisu nga agtindek ti init idi nagetteng ti laso ken naaramid ti seremonyal a panangpusipos ti presidente iti rueda a pangibulos iti danum a mamagwerret iti generator.

Iti pannakasul-oy ti danum, nagin-inut a nagimbudo ti rabaw ti dan-aw.

Nagpapalakpak dagiti tao. Ngem dagus a nagsardengda idi nagkaribuso dagiti adda iti ampir ti barandilias ti puttot. Rimmimbaw ti riaw.

Nagkullayaw ti uneg ti gobernador. Isu daytoyen, nakunana iti nakemna idinto ta nagdakiwas dagiti matana.

Awanen ti lalaki.

Nakibur ti programa. Agdadarison dagiti tattao. Agduduma ti turongenda ngem adu ti mapan tuman-aw iti barandilias iti ngarab ti puttot.

"Adda timmapuak a nakabaag," adda nangipukkaw.

"Timmapuak wenno naitapuak?"

"Saan. Inrantana ti timmapuak."

"Apay ngata a naglemmes?"

"Siasino ngata daydiay?"

Awan makasungbat kadagiti agsasallupang a saludsod. Nagbalin a burburtia ti napasamak iti dayta a kanito.

Maysa a lalaki ti nangarasaas iti gobernador. Kinuti ti ama ti probinsia dagiti abagana sa nagsubli iti entablado.

Iti baba, iti dan-aw nga inaramid ti tao, inamil ti alinuno ti maudi a maingel ti Ambuklao.